Аттар, аттар…Эрjине аттар…Алтай албатыныҥ jӱрӱминде jылкы малдыҥ учуры jаан болгон учун ол оос чӱмдемелде тоомjылу jерде турат. Jылтоолошко ол база кирген.  

Jер-Киндиги Эне мынайда айткан: «Атты jылдардыҥ тоозына кандый да маргаан jогынаҥ кийдирип jадым. Jылкы мал jылу тумчукту, ак санаалу. Сениҥ, Кижи, ол нӧкӧриҥ болор, болужып jӱрер. Тындулар да, сен де, Кижи – Улу Jайаачыныҥ балдары. Jайаачы jӱк сеге, Кижи, ончозын шӱӱр, сананар мее ле jӱрек берген. Оныҥ учун сен кичӱ карындаштарыҥды кичееп  jӱрериҥ». Бу сӧстӧрди угала, Ат торко jалын серпип, Кижиге айтты: «Эр jажына канадыҥ болойын, адааныҥ алар наjыҥ болойын». Оноҥ ло бейин Ат Кижиниҥ jаан болушчызы, чындык нӧкӧри, коручылы болуп jӱрет.

Азыйда jаан jаштулар айдыжатан, Ат jылда кар jаан тӱшсе, одор jакшы бӱдер, мал да, ӧскӧ дӧ тындулар jылдаҥ кӱчи jакшы, ӧҥ чыгар.

Кӧӧркий аттардыҥ jаражын кайкап, канча поэттер ӱлгер чӱмдеген, канча кожоҥчы кожоҥго салган. Эрjине малга учурлалган, кееркедип айтканы ойгорлык, элибистиҥ энчизи болгон кеп ле укаа сӧстӧрди кычырыгар. 

 

 Кеп сӧстӧр

Jорго аттыҥ jоругы jымжак,

Арык аттыҥ арказы кату

Jаман ат семирзе

Jанына кӧнӧк буулатпас

Jаман кижи байыза

Jанына айыл тургуспас

Атка минбей jадып,

Jоругын мактаба

Jакшы атты мингежин,

Учкан ошкош

Jакшы кижи айткажын,

Ӱреткен ошкош

Мал киштежип таныжар

Улус угужып таныжар

Малдаҥ jедер

Ӱстеҥ тамар

Кулунныҥ куйругынаҥ тут,

Jабаганныҥ jалынаҥ тут

Карыганды кулуныҥ картазыла,

Кураганныҥ куйругыла азыра

Малдыҥ айгырында

Кижиниҥ баштузында

Киженге ат ӱренип jат

Кижиге кижи ӱренип jат

Jаман атка муҥ камчы

Jакшы атка бир камчы

Jаман кижиге муҥ сӧс

Jакшы кижиге бир сӧс

Армакчыдаҥ ат ӧлбӧс

Айттырганынаҥ кижи ӧлбӧс

Кедер ат jортпос

Ӧчӧш кижи укпас

Ат казык айланар,

Албаты-jонды кижи айланар

Jоргоны талдазаҥ

Jойу базарыҥ

Токум ичинде ат jӱрер -

Оны кем таныыр?

Тон ичинде эр jӱрер –

Оны кем билер?

Чолтук куйрукту малдаҥ

Томонок то jалтанбас

Ат ичкен суу деп айу ичет,

Кой ичкен суу деп бӧрӱ ичет

Ат ӧлзӧ, чакызы артар,

Адазы ӧлзӧ, уулы артар

Атка минзеҥ, токтобо,

Аш ичсеҥ, мендебе

Айгыры jаманныҥ кулды jаман

Адазы jаманныҥ уулы jаман

Ат ӧлбӧскӧ, алтын ба?

Эр ӧлбӧскӧ, мӧҥкӱ бе?

Ат jакшызы мактулу

Кижи jакшызы кӱндӱӱлӱ

Атка сула бойы келбес,

Ооско калаш бойы кирбес

Ат jакшызы jолдо билдирер

Эр талдамазы аттаҥ билдирер

Атка ижензен де, чананы таштаба,

Ийтке ижензеҥ де, ис булгаба

Jакшы ат – jарышта

Jаман ат – jадында

Jабаанаҥ мал болор,

Jаш бала эр болор

Карган мал – согымтык,

Карган эр – ӧлӱмтик

Кӱн ээчизеҥ – кулагыҥ jылыыр,

Мал азыразаҥ – курсагыҥ тойор

Мал азыраганы – ырысту,

Бала азыраганы – алкышту

Эптӱ нокто мал бажын ӧйкӧбӧс

Эрдиҥ ичине ээрлӱ ат jыдыыр

Эрjинеҥди сыймап мин,

Эжиҥди эркеледип jӱр

Эрjине ат ээр кӧдӱрер

Эр кижи сӧс кӧдӱрер

Кедер ат кемге де керек jок

Минбеген аттыҥ маҥы билдирбес,

Айдылбаган сӧстиҥ учуры сезилбес

Ӱйгени jок ат турбас

Ӱлгери jок сӧс болбос

Бир ат jедер,

Муҥ ат алар

Айгыры jок мал чачылаҥ

Эрjине малдыҥ бажына сокпос

Эпши кижини jаман айтпас

Атка ээр саларда –

Арказын сыймап сал,

Кыска сӧс айдарда –

Кылыгын билип айт

Кандый айгыр – андый кулун,

Кандый ада – андый бала.

Сӱттӱ бее кулунына туза,

Сӱмелу уул jонына туза

Боро до болзо, мал эмей,

Бойдон до болзо, бала эмей

Jаман атты jал бӱркейт,

Jаман ийтти тӱк бӱркейт

Jакшы атка jол кыска

Jакшы ойынга тӱн кыска

Ат jалду болотон

Тон jакалу болотон

Атты озо ӱйгендейле, мин

Армакчылу барган атты

Агашту jердеҥ бедирегер

Ӧзӧр мал ӧҥ jалажар,

Тӱгенер мал тӱк jиижер

Узун тискин колго оролор,

Узун тил башка оролор

Ӱйге кирзеҥ, куучын угарыҥ

Атка минзеҥ, jолго чыгарыҥ

Сегис jаҥыда ай jараш

Семиргенде мал jараш

Куjурлу jер малга jакшы,

Кудалу jер тойго jакшы.

Jайдак атту  - jарышчаҥ,     

Jаргак тонду – согушчаҥ

Канады jок куш – куш эмес,

Ады jок эр – эр эмес!

Учкашканы jорго,

Ӱлешкени – ӱстӱ.

Jакшы эр адын мактаар,

Jаман эр ӱйин мактаар.

Jоргоны маҥынаҥ танып jат,

Кижинин ижинеҥ баалап jат.  

Ат ӱретсеҥ, армакчыҥ бек болзын.

Албаты ӱретсеҥ, айтканыҥ тӱс болзын

Семис малдыҥ тери ачу,

Чечен кижинин тили ачу

Киженге ат ӱренип jат,

Кижиге кижи ӱренип jат.

 

Тузаланган литература

1. Алтай кеп сӧстӧр = Алтайские пословицы / ред. Л. В. Кокышев. - Горно-Алтайск : Горно-Алт. кн. изд-во, 1959. - 54 с.
2. Алтай кеп сӧстӧр ло укаа состор = Алтайские пословицы и поговорки / сост. С. С. Суразаков. - Горно-Алтайск : Горно-Алт. кн. изд-во, 1956. - 40 с.
3. Аттыҥ jылтоолошко киргени // Алтай jылдык тоо : айтоолош / редактор Л. Н. Баина ; художественный редактор А. П. Декенова. - Горно-Алтайск : Литературно-издательский Дом "Алтын-Туу", 2019. - С. 14.
4. Енчинов, Т. Аргымак айланган чакылар: jаҥар кожоҥдор, табышкактар, кеп-сӧстӧр / Т. Енчинов // Листок. – 2022. - №5. – 9 февраля.
5. Кеп ле укаа состор / редактор К. Э. Тепуков. - Горно-Алтайск : Солоны, 1997. - 20 с.
6. Кеп ле укаа сӧстӧр // Энчибисти эбиртип / редактор-составитель Нина Тепукова. - Горно-Алтайск : РОО "Азатпай", 2019. - С. 36-121.
7. Кеп сӧстӧр // Кеjегелӱ кеен Алтай, Jайалталу Чуй кабай / Т. Т. Яйтынов. - Горно-Алтайск : Чӱмдӱ бичик кепке базар "Алтын - Туу" деп Байзын - Jурт, 2019. - С. 120-122.
8. Кеп сӧстӧр // Элистиҥ энчи кожондоры / "Улаган аймак" муниципал тӧзӧлмониҥ администрациязы ; сост. Н. Н. Санина ; ред. М. А. Демчинова. - Горно-Алтайск : Типография А. В. Орехова, 2017. - С. 100.