Кӱндӱлӱ кычыраачылар!
«Солоҥы» журналдыҥ кепке базылган номерлерин кычырып тура, 1993 јылдыҥ 2-чи номеринде Эргиш Шумаровтыҥ јилбилӱ «Ат – антыгарлу нӧкӧрис» деп статьязына туштап, Слерле кожо ӱлежерге турус. Айанда ок, ээчиде бӱктерде «Јылкы-малдыҥ ӧҥдӧри» деп адалган рубриканы база салып турубыс.

Ат – антыгарлу нӧкӧрис

Јылкы мал јердиҥ ӱстинде миллион јылдар кайра табылган. Кижи дезе алты муҥ јыл кайра јерлик аттарды тудуп, оны минеле, аҥдап јӱрерге, бойы бӱдӱрип болбос кату-кабыр иште тузаланарга ӱредип баштаган. Ат кижиге «тӱште болзо – канады, тӱнде болзо – нӧкӧри» болуп келгенинеҥ бери кандый иште турушпады. Ол салдага јектиртип јер сӱрген, телекейдиҥ бир учынаҥ  экинчи учына једип, канду јууларда турушкан.

Бӱгӱнги кижиниҥ «канады» – машина, мотоцикл, самолёт. Аттар иште ле јол-јорыкта ас тузаланып турганынаҥ улам, јер телекейде јылкы малдыҥ тоозы астай берген. Город јердиҥ балдары аттарды киноноҥ, цирктеҥ ле зоопарктаҥ кӧргӱлейт.

Јер-јерлерде: изӱ ле соок, кырлу ла чӧл талалардыҥ аттарыныҥ угы-тӧзи башка-башка. Зебра, эштек ле оноҥ эмеш јаан кулан база јылкы малдыҥ тоозына кирет. Эҥ кичинек аттар – пони. Олордыҥ сыны 40 лӧ сантиметр, бескези 25 килограмм. Јоон ат кӱн туркунына 10-15 литр суу ичет. Ол ӧлӧҥнӧҥ башка сула, буудай, арба јиир мал. Эҥ ле јӱгӱрӱк аттар бир чакырым јерди бир минуттаҥ капшай ӧдӧт. Телекейде эҥ талдама јӱгӱрӱк аттардыҥ тоозына Араб јериниҥ ле Туркменияда Ахалтекениҥ аргымактары кирет.

Бистиҥ де эленчиктерис озодоҥ бери ат минип, оны байлап ла баалап јӱргенин јебрен корумдар керелейт. Алтайыстыҥ телекейге јарлу Базырык корумнаҥ јуучыл баатырдыҥ сӧӧгиле кожо оныҥ минген аттарыныҥ мӧҥкӱзи чыккан.

XV-XVIII чактарда Алтайыстыҥ ак малын шиҥжӱлегендердиҥ јетиргениле, јербойында алтай укту чыдым аттар болгон. Олор изӱ де кӱнде 15-17 сааттыҥ туркунына токтобой 80-100 чакырым јол ӧдӧт. Анайда ок бу аттар туулардыҥ кайыр-каскак јолдорыла јерлик  теке чилеп чек-чек базып јӱрет.

Эмдиги алтай укту аттардыҥ бажы јаан, сынгыр, кӧкси элбек, колы-буды кыска да болзо, је толо балтырларлу, јал-куйругы узун. Јылкы малыс јердиҥ  ле ӧлӧҥиле азыранып, керек дезе кажа-таскак та јогынаҥ корон-соок кыштаҥ чыга берет. Кайыр тууларды керий баскан мындый чыдым аттар уур иштӱ койчы-малчыларыска, јурт јаткандарга јаан болуш.

Ат тӱнде де јакшы кӧрӱп јат, сескириле ого тургадый тынду ас болор. Бойыныҥ ээзин ол базыдынаҥ ла ыраактаҥ танып ийет. Јыткырыла атла јаҥыс ийт маргыжардаҥ башка. Таҥ атту јӱрген койчы-малчылар, тегин де јорыкчылар ай-караҥуй тӱнде эмезе туманга алдыртып, јолынаҥ астыкса, адыныҥ тискинин бош салып ийет. Ат бойыныҥ сезимиле јолды таап, айыл-одузына једип келер.

Айдыҥ-кӱнниҥ аайын сезерге ат база сӱреен: кӱн ӱрелип, јут келерин сессе, бажын серпип, јер чапчыыр. Јылкы јабылактанып турза, сооктор сыныгар. Ат ала-кӧнӧ шоокырып, бышкырып, јаҥыс јерге токтобой турза, јаан јоткон келер эмезе ургун јаҥмыр јаар. Качан ат айлына јууктап, јанып келеетсе, сӱӱнип те бышкырат.

Алтай кай чӧрчӧктӧрдӧ аттыҥ учуры сӱрекей јаан. Јарлу билимчи-учёный Сазон Суразаков «јебрен улус јерлик аттарды тудуп, оны ӱределе, минип баштаганынаҥ бери алтай эпос (кай чӧрчӧк) чӱмделип баштаган» деп темдектейт.

Кай чӧрчӧктӧрдӧ баатыр ла оныҥ минген ады бирге туулган: ӧзӧр болзо – кожо ӧзӧр, ӧлӧр болзо – кожо ӧлӧр. Баатыр кандый ла кӱч тӱбекти адыныҥ айдып берген сӱмезиле, болужыла јеҥип чыгат.

Оныҥ да учун бу кеп-сӧстӧр тегиндӱ айдылбаган: «Јакшы сӧс – јарым ат», «Атту арыбас, эштӱ эрикпес», «Ат јакшызы – мактулу, кижи јакшызы - кӱндӱӱлӱ».

Шумаров, Э. Ат – антыгарлу нӧкӧрис / Э. Шумаров // Солоҥы. – 1993 – № 2. – С. 2-3.